Xabier Kintanarentzat euskara ez da gaztelera baino zaharragoa

Ondoren zehaztapen gehiago egiten du: “zahartasun erlatiboa: hizkuntzak toki berean kokaturik daraman denbora. Hemen, euskara zaharragoa da espainiera baino… Baina euskara adin absolutuan gaztelania… bezain urtetsua da…”

Xabierri hizkuntza bat zer den ahaztu omen zaiola dirudi. Izan ere, munduan dauden hizkuntzak, gizakiak bezala, jaio, garatu eta batzuk, zoritxarrez, hil egiten dira. Hau da, hizkuntza bakoitza komunikazio sistema bat da, berezkoa, ezaugarri propioak dituena. Eta, gaztelera edo frantsesera, hizkuntza bezala, nahiz eta latinaren ondorengoak izan, latinetik bereiztu behar dira, hizkuntza desberdinak direlako. Beraz ezin da latinak eta bere aurreko eta geroko hizkuntzek iraun duten denbora guztiak batu eta euskarak iraun duen denborarekin parekatu, lehenengo kasuan ez delako hizkuntza bat izan, batzuk baizik.

Xabierrek zera berdindu nahi du: maratoi batean korrikalari batek egin duen 40 kilometroak eta beste 4 korrikalariek egin duten 10na kilometroak. Euren merituak ez dira konparagarriak, ez.

Xabierrek, artikuluan, azken 2.000 urte hauetan greziera ere asko aldatu dela dio eta hainbat hitz beste era batera ahoskatzen direla, hainbat desagertu direla eta beste berri batzuk sortu direla. Baina, alde handia dago latina eta hizkuntza erromanikoekin: grezieran jarraikortasun bat egon da, hizkuntza bera da garatu eta aldatu dena, ez da beste hizkuntza desberdina sortu, hizkuntza erromanikoekin gertatu zen bezala.

Horrek zera esan nahi du, grezierak irauteko gaitasun askoz handiagoa izan duela latinak baino. Honekin ez dut esan nahi hizkuntza bat hobea edo txarragoa denik, denok dakigulako hizkuntzen garapena, gehienetan, hizkuntzaz kanpoko faktoreen mende daudela: botere ekonomikoa, politikoa, gizartearen egituraketa… Baina egia da ere “baldintza berdinetan” dauden hizkuntza guztiek ez dutela berdin irauten. Kasu horietan, hiztunen jarrera desberdinak izan daitezke hizkuntza hori irauteko faktore garrantzitsuak.

Beraz, euskara ez dela gaztelania edo frantsesa baino zaharragoa esatea, hizkuntza bat zer den, non hazten den eta non amaitzen den behar bezala ez duela ezagutzen uste dut.

Artikuluan Xabierrek ere beste hizkuntzetatik hitzak hartzeko joera betidanik egon dela eta hizkuntzen arteko mailegatze horri esker ere hizkuntza guztiak eguneratzen eta berriztatzen direla. Ados. Baina horrek ez dauka zerikusirik hizkuntza bakoitzak duen adinarekin.

Gainera, euskararen etorkizuna ziurtatuta ez dugun une honetan, hizkuntzari eusteko behar diren mekanismo soziologiko, linguistiko, politiko eta sozialak ondo ezagutzeko jotake ari direnean gure soziolinguistak, euskararen milaka urteko iraupen miresgarrian, etorkizunerako zer ikasterik eduki beharko genuke, ez?

Baina artikuluan gauza gehiago aipatzen du Kintanak. Bere iritziz aurreko belaunaldietan ikasitako gauza asko, Adan eta Eva, eraztuna duen planeta bakarra Saturno izatea eta horrelakoak, zorionez, zientziari esker gainditu egin dira, baina ez beti, euskaldun gizajook orain mende bat bezala gabiltzalako, zer eta pentsatzea “euskara Europako hizkuntzetarik urtetsuena” dela eta “dauzkan sustrai sakonak harri-aroraino heltzen ziren, aitzur, aizkora, aizto, aiztur bezalako hitzek erakusten omen zutenez, guztiak, antza, haitz erro zaharretik sortuak”.

Hemen Xabierri hitz gehiago aipatzea falta izan zaio: azpil, azkon, aitzur, eta, garrantzitsuena, ehunka toponimo, hala nola Aizkorri, Atxarte, Udalaitz… Zenbat mendi izen, zenbat toponimo ditugu aitz edo atx erroekin eginak? 200etik gora? Izen guzti horiek ere erromatarrek jarritakoak, edo latina hona heldu eta gero jarritakoak al dira? Ordura arte ez ginen gai gure mendiei izenak jartzeko? Ala atx edo aitz duten mendien izen guztiak aldatu egin zuten izenez erromatar garaian?

Hau da, paleolito eta brontze garaiko lan tresna nagusien izenetan, zein erromatarrek ia zapaldu ez zituzten eremuetan (Bizkaia eta Gipuzkoako barruko eremu asko), pilo bat aitz (ekialdean) zein atx (mendebaldean) erroekin egindako izendapenak ditugula.

Eta aizkora, aiztoa, aitzurra… paleolitotik datozela dioen teoria hori bertan behera botatzeko, hauxe besterik ez digu esaten: “berba horiek seguruenik latinetik helduriko mailegu zaharrak direla irakatsi zigutela”. 10 hitz erabilita, Xabierrek nahi du teoria bat bertan behera utzi? Zer egin behar dugu, Aita Santuarengan baino fede gehiago izan Xabierrengan? Izan ere, teoria bat pikutara bidaltzeko argudio sendoak eta ondo eraikinak behar dira eta hemen, Xabier, ez diguzu horrelakorik inondik inora eskaintzen. Gainera, guzti hori horrelako tonu paternalista erabiliz egiten duzu, hori sinisten dugunok hezkuntza zaharkituaren ondorioa baitginen.

Saia gaitezen asmatzen Xabierren 10 hitzeko esaldiaren atzetik egon daitekeen edukia. Bere lana izan behar zen hori, gauzak ondo frogatzea, baina saia gaitezen.

Lehendabizi, ikus dezagun, atx edo aitz erroez osatutako euskarazko hitz guzti hauek latinez zelan esaten ziren: aitzur: ligo, bidentis; aizkora: ax, securis; aizto: ferro, culter, novacula; azpil: bin, fossa, lacus; azkona: auge. Hemen jaso ez ditudan sinonimo gehiago egon daitezke, nahiz eta interneteko 3 hiztegi erabili dudan. Horregatik, eskertuko nieke Xabierri eta irakurleei osatzea, egon daitezkeelako. Nik antzekotasun bakarra topatu dut: ax, baina aizkorarekin baino, gaztelerazko hacharekin du antza gehiago.

Hemen kontu garrantzitsua ikusten da, latinez ez dago jarraikortasunik mozteko diren tresnen artean, hau da, ematen du hitz bakoitzak ez duela zerikusirik besteekin, bakoitzak jatorri desberdina duela. Euskaraz ordea, etimologiaren arabera, haitzez egindakoak dira denak eta, hitz guztiak, leku beretik sortutakoak direla dirudi.

Normalean maileguak hartzen direnean, askotan, aurreko hitzetako batzuk ere gelditzen dira hizkuntzan. Esaterako, bizkaieraz bentanie erabiltzen hasi zenean, lehioak ganbaretako zulotxoak izendatzeko gorde ziren. Edo kazola erabiltzen hasi zenean lapiko hitza ere beste zentzu batekin geratu zen. Edo aitzinean maila (peldaño) eta mailadia erabiltzen zirenean, eskailera hitzak mailadi ordezkatu bazuen ere, maila hitza geratu zitzaigun. Hau da ez dira multzo osoak hartzen eta norberaren hizkuntzak denak desagertu. Gure kasuan, nahiz eta latinetik baten bat hartua izan (ax = hacha? = aizkora?) beste guztiak ez dirudi inolako loturarik dutenik.

Gainera, kontrakoa dirudi, latinaren ax hori latinaren beste hitzak baino zaharragoa dela. Hemen genetikara jo behar dugu, aizkora, tresna gisa, paleolito garaikoa delako eta hor, Mtez. Pancorbok, Cardosok, Arnaizek eta Oppenhaimerrek diotenaren arabera, mendebaldeko Europa, Britainia Handia eta Irlanda barne, kantabriar eta euskal aterpetik populatu bazen, eta ez Italiatik, izotzez betetako Alpeek horma efektua egiten zutelako, baliteke ax=hacha= aizkora hori oso zaharra izatea, latina sortu baino milaka urte lehenagokoa eta Euskal Herrian betidanik (10.000 urte baino gehiago) erabili izana. Gainera mendebaldeko euskaratik hurbilago egon daiteke (atx=ax???), ekialdetik baino (aitz=ax???).

Gai hau garrantzitsua da ez bakarrik Kintana jaunak, Gasteizko Euskal Filologia zuzentzen duen Joseba Lakarrak ere gauza berdin-berdina esaten duelako. Eta, duten froga bakar gisa, hauxe da: aizkora, aiztoa…harriz egiten zirela eta ez haitzez. Baina, 400 urtetan latinetik hizkuntza latinoak sortu zirela baieztatzen badigute (hizkuntza berriak sortuz) nola esan daiteke ezinezkoa dela 15.000 urtetan haitz eta harria eremu semantikoak aldatzea? Zergatik ezin da? Beste hizkuntzei aldaketa askoz handiagoak onartu eta euskarari bat ere ez? Gainera, hau ulertzeko hitz bat dugu: arkaitza, seguruenik harri eta haitza hitzen batuketatik datorrena eta haitz hitzaren zentzua bera duena, nahiz eta bere lehenengo osagaia harria izan. Bi hitz hauek aspaldi lotuta egoteak zerbait adierazi beharko liguke ezta?

Aizkora, aiztoa, aiztur… paleolito garaiko berbak direla pentsatzeagatik erabat erratuta egon gintezke, baina Xabier, mesedez, utzi tonu hiperjakintsu hori (garai bateko ipuin zaharrak… errepikatzen ez ibiltzeko…) eta frogatu behar bezala ez dela horrela (posiblea baduzu noski), orain arte ez duzulako inondik hori inora hori egin. Bitartean, jarraituko dugu berdin pentsatzen, erabat ondo eraikitako teoria delako, eta genetikaren azken azterketak, gainera, bide beretik doazelako.

Xabier, sentitzen dut baina euskarak urte asko ditu, Europako hizkuntza zaharrena ei da eta horretaz harro egon gaitezke, gure herriak irauteko kontzientzia eta kemena izan dituelako. Gure arbasoek, erromatarrak baino askoz lehenago, erromatarrekin, bisigodo edo mairuekin, gaztelauekin, edo Nafarroako Erreinua galdu zenean, edo foruak eta horiekin zeuden eskumen guztiak galdu zirenean, gure aurrekoek, beste inon gertatu ez den bezala, estaturik gabe, administrazio edo eskolarik gabe, iraun egun dute.

Eta gure arbasoek lortu zuten hori ukatzea, ez baloratzea, ez ulertzea, zinez… penagarria da, nor eta, gainera, euskararen defentsarik irmoena egin beharko lukeen Euskaltzaindiaren idazkari jaunak.