Arabako Iruña eta XIX. mendeko medikuntza

1855. urtean mediku gisa jarduten zuten medikuek lan handi eta arriskutsua izan zuten eta izurria kontrolatzeko ardura izan zuten medikuak Antonio Tullo, Geronimo Roure, Miguel Cugaran eta Jose Paramo izan ziren. Nahiz eta gangeriaren sintomak ezagunak izan garai horretan, besteak beste, beheranzkoak, gonbitoak, sukarra eta min abdominalak, ez zegoen gaixotasun honi aurre egiteko tratamendu eraginkorrik. Hala ere, mota askotako teknikak erabiltzen ziren: odola atera, libratzaileak, te edo belar bedeinkatuko (valeriana) infusioak, kataplasmak, aiutak, estriknina, azetato eta karbamato amonikoa, eterra, kinina, igurtzi lehorrak, gonbitoetarako izotza eta opioa, eta, baita izainak (sangijuelak) eta bentosak ere.

Gaixotasun hau pairatu zuen 8.276 arabarretatik 2.457 hil egin zen, hau da, ia herena. Urte batzuk beranduago, 1884. urtean, Robert Koch-ek gaixotasun hau sortarazten zuen gaixotasuna deskubritu zuen eta beranduago txertoa sortu zen. Horrek, higienearekin, uren potabilizazioarekin eta saneamendu sistemekin batera gaixotasuna desagerrarazten lagundu zuen.

155 urteotan medikuntzan erabiltzen diren metodoak errotik aldatu dira. Gaur egun, pazienteen sintomak aztertzeaz gain, sistematikoki analitikak ere egiten dira, odola, gernua eta abar erabiliz. Horiei esker, hainbat alderdiri buruzko informazioa jasotzen dugu, hala nola glukosa (diabetesik duen jakiteko), urea eta keratinita (giltzurrunen egoera ezagutzeko), sodioa, potasioa, kaltzioa edo fosforo moduko mineralak, kolesterola, etab.

Adibidez, gaur egun Santiagon edo Txagorritxun zirujau batek paziente bati ebakuntza egin beharko balio, pentsaezina litzateke analitikarik gabe ebakuntza hori egitea. Egingo ez balitu eta pazienteari ebakuntza egiten den bitartean zerbait gertatuko balitzaio, medikua kargugabetuko lukete segituan.

Arkeologian egoera ere nahiko egoera eskasean zegoen gari hartan. Adibidez, Bruno Meissmer frantziarrak 1846 urtean Asiria-ri buruzko ikerketak argitaratu zituenean, edo beste frantses batek, Henri Mouhotek 1859an Kanboiako Angkorreko aurriak topatu zituenean, teknika arkeologikoak hauexek ziren: lurra atera eta atera, pikotxa eta palarekin, zerbait topatu arte.

Baina arkeologian, medikuntzan bezala, urteak ez dira alperrik pasatu eta aurrerapenak izugarriak izan dira, batez ere bi arlotan: indusketa sistemetan eta azterketa analitikoetan (hau berria da, lehen ez zegoelako). Indusketei dagokionez, Edward Harris arkeologoak, Bermuda Maritime Museumeko zuzendariak Harris matriz metodoa asmatu zuen, gaur egun gehien erabiltzen dena. Metodo horretan indusketa egitean sortzen diren estratu edo geruzak kontuan hartu behar dira. Izan ere, askotan zer aurkitzen den baino, non aurkitzen den garrantzitsuagoa delako. Adibidez, aizkora zehatz bat aurkitzea garrantzitsua izan daiteke baina agian aizkora hori zein garaitakoa den jakiteak informazio gehiago eman diezaguke. Hain zuzen ere, Edwar Harrisek txosten bat egin du Eliseo Gilen taldearen lana ontzat emanez.

Beste aldetik, azterketa analitikoak, orain dela 155 urte pentsaezinak zirenak, gaur egun arkeologiaren oinarri bihurtu dira. Eta, nahiz eta arkeologiarekin batera garatu, diziplina zientifiko berri gisa gorpuztu da arkeometria izeneko diziplina berri hau. Zientzia alor honek metodo fisiko eta kimikoak erabiltzen ditu eta horien bidez indusketa arkeologikoetan aurkitutako objektuak datatu egiten ditu. Ikerketa horien barruan sedimentologia, botanika, arkeozoologia, antropologia eta materialen azterketa sakona dago (trazalogia, petrografia, zeramologia…).

Analisi hauez gain, arkeomagnetismori, erradiokarbonori, termoluminiszentziari eta errehidroxilazioari esker, material arkeologiko bat noizkoa den jakitea erraza eta merkea da, bai euskarria (zeramika adibidez) zein egindako idazkunak ere.

Munduan arkeometria laborategi gutxi dago. Euskal Herrian, esaterako, ez dago analisi hauek modu oso batez egiten duen bat ere ez, ezta EHUn ere. Baina, orain 3 urte Arabako Foru Aldundiak, Arabako Iruñan aurkitutako ostrakak egiazkoak ziren ala ez jakiteko Batzorde bat sortu zuenean, Batzorde horrek ez zuen nahi izan ostraka polemikoenak laborategi hauetara bidali nahi izan, modu zientifiko batez egiazkoak ala faltsuak ziren jakiteko, Lurmeneko zuzendaria zen Eliseo Gilek eskatu zuen moduan.

Egindako txosten guztiak ostrakek eskaintzen zituzten “sintomen” gainean egin dira. Medikuntzan bezala, sintomak garrantzitsuak dira pazienteak zein gaixotasun duen jakiteko baina, analitikarik gabe, hankamotz gaude eta erratzea erraza da. Batzordeko kidea zen Henrike Knörr hizkuntzalariak zioen moduan (lan hau amaitu baino lehen hil zena), lehendabizi arkeologoek modu egoki batez ostrakak datatu behar zituzten eta gero etorriko lirateke inplikatutako gainerako diziplinen txostenak (hizkuntzalaritza, historia…). Santiagon eta Txagorritxun bezala, medikuak, analitiken emaitzak ikusi eta gero, baina inoiz ez lehenago, gaixotasuna zehaztu eta behar den tratamendua erabakitzen duenean.

EHUk arkeometria laborategirik ez edukitzea, ez zen ostrakak beste unibertsitateetako laborategira ez bidaltzeko arrazoia izan behar. Eman dezagun paziente batek gaixotasun arraro bat duela eta Gasteizko medikuek, gaixotasun hori tratatzeko gai ez direnez, esan diotela ezin dela ezer egin. Are gehiago, ezkutatu diotela Estatu Batuetan gaixotasun hori tratatzen dutela. Ez litzateke etikoa izango, ezta? Logikoena pazienteari informazio osoa ematea litzateke eta aukera bat duela esatea, nahiz eta urrutira joan behar. Ostrakak datatzea oso merkea da, 15.000 euro balio du, Estatu Batuetan gaixotasun arraro horiek tratatzeko gastatu behar den dirua baino askoz gutxiago.

Batzordeko kidea zen eta arkeometriaz ezer gutxi dakien Madariaga kimikariak zenbait analisi kimiko egin zituen eta, horien ondorioz, ostrakak faltsuak zirela esan zuen Batzar Nagusietan, osagai kimiko moderno bat zutelako. Osagai hori, hurrengo egunean Eliseo Gilek argitu zuen moduan, apurtutako ostrakak itsasteko erabiltzen den kola zen. Gertaera hau oso larria izan zen eta agerian utzi zuen Batzordeko kide askoren maila baxua, besteak beste behin eta berriz esan dutelako datazioak ez direla egin behar.

Nahiz eta Aldundiak ez duen 15.000 euro gastatu nahi, ostrakak faltsuak ala benetakoak diren jakin dezagun, beste erakunde batzuek kontrakoa uste dute. Iruña Okako Udalak, gai honetan zuzenean inplikatuta dagoena, iazko azaroaren 9an mozio bat onartu zuen Aldundiari datazioak egin zitzala eskatzeko, hori zelako era zientifiko batez gai hau argitzeko modu bakarra.

Ondoren, Gasteizko Instrukzioko 1. Epaitegiak, aurtengo uztailaren 13an, zera eskatu zion Aldundiari: “para que en el plazo de 5 días especifique y concrete, para la elaboración del informe pericial por el Departamento de Química de la Guardia Civil, las muestras (ostracas) objeto de estudio con el fin de de que dicho Departamento realice los ensayos solicitados”. Hau da, Epaileak Aldundiari galdetu dio, bere iritziz, zeintzuk diren datatu behar diren ostrakak, Lurmenek aurkeztu duen zerrendarekin alderatzeko eta zerrenda bakar bat egiteko, Guardia Zibilari bidali behar diren ostrakak zehaztuz. Orain arte Aldundiak ez du errekerimendu hau bete eta, beraz, Legeari muzin egin eta Epaitegiaren kontra jartzen ari da.

Halaber, hilabete honetan, 10ean, Iruña Okako Udalak berriz ere iaz onartutako mozioa berresteaz gain, Epaitegiari datazioak ahalik eta lasterren egitea eskatu dio, gai korapilatsu mediatiko, judizial eta sozial hau modu zientifiko batez behingoz argitzeko.

Nahiz eta Guardia Zibilak azterketa kimikoetan esperientzia handia izan, termoluminiszentzia eta antzeko tekniken bidezko probak egiteko tresnarik ez dutenez, beste azterketa batzuk ere egin beharko lirateke mundu mailan eskarmentu gehien duten eta esklusiboki datazio arkeometrikoez arduratzen diren laborategietan. 4-5 laborategi inguru daude eta horietako bat Liejan (Belgikan) dagoen Arkeometriako Zentro Europarra izan liteke, Liejako Unibertsitatearen menpe dagoena.

Piezak lehenbailehen datatzea eta Arabako Iruñako kudeatzaile berria den Julio Nuñezen “indusketak” gelditzea eskatzen dugu. Izan ere pasa den uztailean hondeamakinak harresiaren zati garrantzitsu bat hondatu zuen, 1,50 metroraino sartu zelako. Nahiz eta Lurmenek egin zituen airetiko argazki batzuetan 30 cm-ko sakoneratik aurrera garai erromatarraren lehenengo maila estratigrafikoak zeudela agerian utzi zuten. Sektore honetako etxe eta bideen gainean zeuden geruza asko galdu dira baina pala mekanikoak 1,50 metroraino sartu den lekuetan den-dena pikutara joan da. Horregatik, indusketa arkeologiko egoki batek eskain lezakeen informaziorik gabe geratu gara. Ekintza larri honek ekipo berriak ostraka gehiagorik ez agertzeko duen interesa argi eta garbi geratu da.

Azaroaren 19an bi urte betetzen dira Aldundiak ostrakak faltsutzat eman eta Eliseo Gilen taldea kanporatu zuela. Handik 15 egunetara artikulu hau izenpetzen duen Batzordea sortu zen eta Durangoko Azokan datazioen beharra aldarrikatu zuen gai hau zientifikoki bideratzeko. Bi urte hauetan gero eta gehiago dira eskaera honekin bat datozenak: Iruña Okako Udala, Epaitegia, 2.100 herritar, horien barruan prestigio handiko kultur gizon-emakumen eta, garrantzitsuena, 15 txosten zientifiko egin dira Aldundiko Batzordearen txostenetan zeuden argudio guztiak hankaz gora jarri dituztenak. Ez dezagun beste urteurren bat pasatu gai hau argitu gabe: Datazioak oraintxe.

Koldo Urrutia
Arabako Iruña Argitzeko Batzordearen izenean
2010/11/19

Erabilitako bibliografia: : “Asistencia Hospitalera en Álava en el siglo XVIII”. Juan Lezaun Valduvieco-Manuel Ferreiro Ardións.