Botila bat ardo ala ardo botila bat?

1990ean, Bernardo Atxaga kexatu egiten zen hitzaldi batean (Gogoetak Euskal Literaturaz), Euskal Telebistako kazetariek ez zutelako bereizten jolasa eta jokoa. Hamalau urte geroago, oraindik ere bada bi aditz horiek nahasten dituenik. Baina era horretako nahasketak ez dira gertatzen kazetarien artean bakarrik.

Idazle askok, gaur egungoek batez ere, behin eta berriro nahasten dute “botila bat ardo” eta “ardo botila bat”. Botila bat ardo esan nahi dutenean, alegia, botila bat ardoz betea, idazten dute ardo botila bat, hau da, hutsik dagoena. Eta irakurlea geratzen da ez dakiela idazleak zer esan nahi duen benetan. Eta zorabiatu egiten da.

Tradiziotik molde berrietara

Opor hauetan irakurri dut Gotzon Garate idazlearen azken liburua, Euskarazko Tradizioa eta Molde Berriak (klik egin beheko argazkian). Liburu horretan oso argi azaltzen da nola frantsesez, ingelesez eta euskaraz bereizten den botila betea eta botila hutsa. Gaztelaniak, ostera, ez ditu bereizten. Eta gu azken horren bidetik abiatu gara, erremedio barik antza denez.

Horiek horrela, erabaki dut begiratzea Ereduzko Prosa Gaur webgunean, ikusteko gure ereduzko prosagileek nola erabiltzen duten bereizketa hori. Corpus arakatzailean sartu eta “botila” hitza idatzi dut, bilaketa egiteko. Sakatu “emaitza osoa bistaratzeko” laukitxoan, eta, bukatzeko, zanpatu “bilatu” botoiari.

Denetik aurkitu dut emaitzetan: idazle askok ondo erabiltzen dute “botila bat ardo” eta “ardo botila bat”. Beste askok batzuetan ondo, eta bestetan gaizki. Eta hainbatek, gehienetan gaizki. Berdin da idazleak izan edo itzultzaileak, Hegoaldekoak nahiz Iparraldekoak. Nahasketa esparru guztietara zabaldu da, beherago ikusiko duzuenez.

Hona bakarrik ekarriko ditut gaizki erabiltzen diren adibide batzuk (26), ez denak (62), gehiago badaude eta. Egile bakoitzari bat aukeratu diot, nahiz eta askotan bost edo sei aurkitu. Hala ere, irakurleak jakin beharko luke ondo erabilitakoak ere asko direla.

Idazleak

Gorago esan dugun bezala, nahasketa gaztelaniatik etorri zaigu, inondik etortzekotan, baina Iparraldeko idazle zenbaitengana ere zabaldu da.

Arretxe, Jon. “Ilehoria eta kardabera berehala oheratu ziren, baina eskotedunak ez zeukan presa handirik, antza, eta, hozkailutik garagardo botila eta marmelada potoa hartu ondoren, egongelako besaulkian jesarri zen, ni aurrean ninduela”. Larunbatak (63. or.)

Borda, Itxaro. “Ez zuen, sasoiko mendiko txabolaz beste etxerik, eta haraneratzen zenean, ardo botila eta gasna baten trukean, bataren edo bestearen egoitzetan kausitzen zuen unean uneko aterpea”. %100 Basque (129. or.)

Cano, Harkaitz. “Sei whisky botila hasi gabeak ohe gainean lerratu zituen, perfektuki…”. Pasaia Blues (37. or.).

Cillero, Javi. “—Zure aita erromantiko samarra zen eta uste zuen istilu guztiak ardo botila baten lepotik eta emakume oparo baten besoetan konpontzekoak zirela, adiskidetasunez, Parisen bezala”. Hollywood eta Biok (58. or.)

Elorriaga, Unai. “Dozena erdi pastel eta txanpain botila bat erosi eta edan eta jan egin zituen egongelan”. SPrako Tranbia (130. or.)

Etxeberria, Hasier. “Zela edo hala bulegotik irteten asmatu nuenean, beti zabalik dagoen denda horietako batean, vodka botila bat erosi nuen etxerako bidean, nire ohitura, iritzi eta erabaki guztiei kontra eginez”. Arrainak Ura Baino (75. or.)

Irigoien, Joan Mari. “Izan ere, salan batzarturik geundela, sartu ziren bi neskame erretilu banarekin, batek gazta eta ogia zekartzala, eta bertzeak arno botila batzuk...”. Lur Bat Haratago (353. or.)

Iturralde, Joxemari. “Lehen ardo botila amaitzearekin batera hasi zen zertxobait animatzen afaria”. Euliak Ez Dira Argazkietan Azaltzen (82. or.)

Iturriaga, Unai. “Eskatu berri zuen Coca-Cola botila ia irristatu egin zitzaion eskuetatik”. Berandu da Gelditzeko (253. or.).

Landa, Josu. “Tartarekin batera xanpain botila atera zutenean, Joseluk ez zuen bakoitzetik apur bat besterik hartu”. Odolbildua (130. or.)

Landart, Daniel. “Dena dela, Baionako saltegi handi batean lore sorta eta xanpaina botila bat erosirik, ospitaleko bidea hartu nuen.”. Anaiaren Azken Hitza (179. or.)

Lertxundi, Anjel. “Beste bi armagnac botila txiki erosi nituen taberna ondoko denda txiki batean, bidaia eramangarriago egiteko”. Argizariaren Egunak (194. or.)

Lizarralde, Pello. “Aldi bakarrean eramatearren estu-estu sartu ditu kaxan kolonia botila haundi bat eta dozenerdi bat pakete”. Larrepetit (61. or.)

Mendiguren Elizegi, Xabier. “Whisky botila erdiraino jaitsia, edalontziak erdizka beteta, oliba eta kakauexak platertxo banatan”. Ipuin Amodizko (184. or.).

Mujika Iraola, Inazio. “Goiko pisuan hiru miliziano ikusi genituen, non edo han bahituran hartutako xanpaina-botila baten muturretik txandaka edaten eta zigarro erretzen jo eta su”. Gerezi Denbora (69. or.)

Saizarbitoria, Ramon. “Han nengoen ni, ur perlak zituen xanpain botila eskuan, eta kristalezko kopak jakaren patrikan; eta han zegoen bera, izterrak sutan zetazko izaratan”. Gorde Nazazu Lurpean (101. or.)

Txillardegi. “Tinta poto ilara oso bat apal baten gainean, eta disolbakin botila pare bat, bere usain azkar bereziarekin”. Putzu (168. or.)

Urteaga, Joxemari. “Lurretik garagardo botila hartuz, zurrut luzea egin zion, eztarritik behera zihoazkion puspuluek indarra eta freskotasuna galduak zituztela konturatu zen arte”. Ordaina Zor Nizun (53. or.)

Zaldua, Iban. “Beti bezala, aitarentzat oparia erosteko ardura nire esku utzi du anaiak, eta, beti bezala, ardo botila pare bat erostea erabaki dut, anaia baino ardo-ezagule kaskarragoa banaiz ere”. Gezurra, Gezurrak, Gezurrak (67. or.)

Itzultzaileak

Euskal itzultzaileek lan handia egin dute azken urteotan, eta hori eskertu beharra diegu irakurleok. Hala ere, gaurko kontu honi dagokionez —ezinbestean, gainera— idazleen aje berbera erakutsi digute itzultzaileek: zenbaitek ez dute bereizten botila betea eta botila hutsa.

Aldasoro, Irene. “Ni izkinara joan nintzen itsumustuka, neure ohiko aulkira, eta Nanniek, arasara joan, eta jerez botila bat eta ardo-kopa batzuk atera zituen”. Dublindarrak (21. or.)

Lopez de Arana. “Mutila burbuilatsu sentitu zen gaseosa botila ireki berriaren gisara”. Manhattan Transfer (41. or.)

Mendiguren, Iñaki. “Gero, esne-botila hartu zuenean handik pitxerrera botatzeko, garrasi egin zuen”. Harry Potter eta Azkabango Presoa (266. or.)

Morales, Jose. “Geroxeago, jangelara itzuli zenean, tea hartzeko ontziak eta ron-botila bat ikusi zituen mahai gainean prest”. Arima Hilak (127. or.)

Navarro, Koro. “Zruleren tabernara joan zen zuzen-zuzenean, vodka botila handi bat erosi, eta etxera eraman zuen”. Zortzi Kontakizun (45. or.)

Rey, Fernando. “Harrezkeroztik errenta jasotzen zuen, florin bat egunean, eta horrekin egunero-egunero ron botila bat eta tabakopakete pare bat erosten zituen”. Zorrotz Begiratutako Trenak (18. or.)

Zabaleta, Josu. “Banuen ron botila bat ere, bizpahiru baso edan nituen hartatik, eta nire egoerak barre eragin zidan”. Fantasiazko Ipuinak (94. or.)