Bernardo Atxaga: garai baten bukaera

Interneten Egunero-k jarri zuen, hemen. Baita Sustatu-k erreferentzia azkar bat eman bilduma kilometriko honetan.

Baina uste dut, beste kopia bat merezi duela artikulu honek. Merezi duela fotokopiatzea, itzultzea, antologietarako gordetzea. Eta, bego, beraz, kopia hau Sustatu-n ere.

Bazterrean goxo?

Bernardo Atxaga (idazlea)

Arratibelek kontatu zigun ipuinean bezala, euskararen belar goxoenak behin ere ez daude gauden lekuan, baizik eta aurrerago. "Aurrerago eta goxoago", entzuten dugu behin eta berriro, eta ez dira falta gure artean erregela eta kartaboia hartu eta mapak marrazten dizkigutenak. "Alfa!" hots egiten dute gure denbora hau puntu ttiki batez seinalatuz. "Omega!", diote jarraian, eta bi arraia luze eramaten dituzte maparen angelu baterantz. Batuko dira? Ez dira batuko? Ez dakigu, auskalo. Orain artean ez da etorkizunetik inor etorri.

Baina zain egote hau, barkatu espresioaren jatortasuna, ez da hutsaren hurrengo kontua. Etorkizunak nekatu egiten du. Ezin gara beti leihoan egon hanka punttetan jarrita, egunsentia noiz erneko. Berriro esanda, nekatu egiten du jarrera horrek. Eta gainera ómagia beltza dirudió zorioneko etorkizun hori ez da egundo iristen. Edo, bestela adierazita, oraina bihurtzen da iritsi orduko. "Aurrerago eta goxoago", entzuten dugu orduan ere, hamaikagarren aldiz, eta agian gu geu gara oraingoan hitz horien ebakitzaileak. Zeren, hainbeste urte geroago, Axularren garaietatik gutxienez, ohitu egin baikara pentsatzeko eta sentitzeko modu horretara, eta, bentrilokuoengan bezala, bi ahots baitabiltza gugan: batak esperantzaz hitz eginarazten digu, mapagileen arrastoan; besteak, berriz, esperantza horrek ematen digun amorrua mamitzen du. Eta amorrua gero eta handiagoa da. Etorkizuneko belar goxoak aurkitzen ez ditugulako. Bai, ordea, aldiz, orainaren mikatzak. Inoiz baino mikatzagoak, agian. Joan den 2003garrengo otsailaren 20an Joan Mari Torrealdai pantailan ikusi nuenean, makurtuta beso baldarraren zamapean eta buru tapatuta, errezatzeko gogoa egin zitzaidan, nahiz errezatzen ez jakin; pentsatu nuen, sentitu nuen, irudi hura ohizko esparrutik at gelditzen zela, eta ezin zitzaiola berari haserre oihua edo komentario politikoa bakarrik jarraitu. Ecce homo: bizitza osoan euskal kulturaren alde jardundako gizona, eta gehienetan alai, irribarrez ("Nola izan liteke fraide hire moduko gizon egoki bat?", egin zion behin oihu Oteizak, Oteiza bera ere, Arantzazu hartan, poz-pozik zebilenean) gizon hori gaizkile bat bezala zeramaten. Malcom Lowryk esaldi bat sartzen du, ez non eta ez han, harira ere ez datorrela, bere liburu ospetsuenean: "Eta orain gauza triste bat etortzen zait gogora: Oscar Wilde Victoria geltokian eskuak esposatuta zituela, Reading-eko presondegira eraman behar zuen trenaren zain, eta jendea berari begira eta esanez, hara, hor dagoen hori Oscar Wilde da". Heldu da garaia: guk ere badugu antzeko gauza triste bat oroimenean.

Baina ez nintzen Joan Mari Torrealdaigatik bakarrik penatu. Ezta egun horretan bertan egoera berdintsuan egokitu ziren bere kideengatik bakarrik ere. Hizkuntza eta lur bati atxikita bizi garen guztiongatik penatu nintzen, oraina beti mikatza zaigulako. Gero eta nekatuago gaudelako. Gainera, zenbat gara? Bost, sei, zazpi? Eta gure belaze ttiki honetaz kanpo ia inork ez gaitu maite.

Beste irudi batzuk ere ikusi nituen, ikusi ditut, pantailan. Egunkari gehienetan azaldu dena, polizia ateak prezintatzen; protesta eta txistu egiten zuen jendearena; lehen uneko adierazpenak egin zituzten pertsonena. Eta politikoak: Don Quijote, Don Volpone, Pepito Grillo. Mapagileak ere, nola ez, azaldu ziren. Traketsenak sagarrak eta legarrak nahastu zituen zuhurtzia eta zentzurik gabe, eta Egunkariarena Euskal Herrian gertatu berri diren atxiloketen lapiko berean sartu zuen. Sentitzen dut esatea: ezer berririk ez. Ez zen inor azaldu, esanez: "Espainiako erresuman sentsibilitate demokratikoa dugunoi zer pentsa eman digu gertatuak. Zalantzak sortu zaizkigu, ez ote garen gutxiengo euskaldunari era totalitarioan erasotzen ari". Ibaiaren ertz honetan ere ez da aldaketarik izan, ez du inork esan: "Bat batean, Tiresiasek Edipori óPasoliniren bertsioanó arrapostu ziona gogoratu zaigu: ëAurkitu nahi duan amildegia hire baitan zagokí. Pentsatu egin beharko dugu, euskal kulturan gabiltzan guztiok, zer erru daukagun gertatzen ari den triskantzan. Eta gogoeta sakonena Egunkarian bertan egin beharko dugu, eta aztertu gure jokaera politikoa zuzena izan den ala ez, eta zer ondorio ohi dituen. Orainean, ez etorkizunean".

Pantailan eta pantailaz kanpora, gertaerari buruzko adierazpenak bata bestearen atzetik datoz. Batzuek diote, erreflexu heroikoz: "Ez dira pasatuko". Eta beste batzuek: "Hamaika bataila galdu ditugu, baina oraindik hemen gaude". Miren Azkaratek, tinko, euskal hizkuntza eta extremismo politikoa ez nahasteko eskatu zuen, eta, zoriondu beharreko ahaleginez, Pello Zubiriaren egoera atera zuen argitara. Mariano Ferreren hitzak ere entzun nituen: egia da, berak esan zuen bezala, Txema Auzmendi pertsona eredugarria dela, eta bere atxiloketa oso mingarria zaigula bera ezagutzen dugun guztioi. Baina, nahas-mahas horretan, Joan Mari Torrealdairen irudiak hartzen du gaina. Bai behintzat nire memorian. Gizon hori buru tapatuta, makurtuta, polizien artean. Uste dut esanahi berezi bat duela. Beharbada denbora, aldi, garai baten bukaera adierazten du.