Ezinbesteko liburu bat: Euskararen Garabideak

Hirurogeigarren hamarkadan euskalduntzen eta alfabetatzen hasi nintzenetik, hainbat liburu izan ditut bide erakusle, tartean Txillardegiren Euskara Batua Zertan Den, Villasanteren Euskararen Auziaz, Zubimendi eta Esnalen Idazkera-liburua eta Ibon Sarasolaren Euskara Batuaren Ajeak. Aste Santu honetan beste bat irakurri dut, Euskararen Garabideak, mugarri izango dena nire liburu kutunen artean.

Jesus Rubiok idatzi du Euskararen Garabideak Alberdania argitaletxean. Egia esan, ez nekien Jesus Rubio nor zenik ere. Zuri ere ezezagun egiten bazaizu, esango dizut Barakaldon jaio zela 1961ean, doktorea dela Analisi Ekonomikoan eta Estatistika irakasten duela Sarrikoko Fakultatean, Euskal Herriko Unibertsitatean. Liburu hau da azken hamahiru urteotan euskaren inguruan garatu duen gogoetaren emaitza, eta aldarri edo manifestu moduan ulertzen du egileak, “euskarari zor zaion garapena emateko aldarria edo manifestua”.

Euskararen komunikazio arazoak

Jesus Rubio bat dator Aita Villasanterekin, honek esaten duenean euskarari halako moztasun edo gaitasun eza nabari zaiola taxuz azaltzeko gaurko zibilizazio eta kulturaren mundu korapilatsuko gauzak. Garbi du hizkuntza guztietan bezala, euskaraz ere ideia guztiak adieraz daitezkeela, “arazoa ez da hori. Arazoa da ezen gaur egun sozialki erabakigarriak diren hizkuntz esparru jasoetan (…), arrunt gehiago kostatzen dela euskaraz aritzea ezi-ez euskaldun guztiek ederki erabiltzen duten gaztelaniaz edo frantsesez”.

Rubioren iritziz, arazoa hasten da euskarak orokorrean bere esaldi osagarriak ezkerrera (baliabide pospositiboen bitartez) garatzeko duen joeran. “Hau muga bat da, diskurtsoa zeharo baldintzatzen duen muga, diskurtsoaren jarioa zailtzen-eragozten-garestitzen duen muga kritikoa, azpigarapen tekniko-sintaktikoaren seinale”.

Beraz, aurreneko lana da gainditzea estuasun komunikatiboek euskarari ezartzen dizkioten mugak. Horretarako, egileak euskararen garabideak proposatzen ditu. Garabide horietan euskarari eman behar zaizkio bere osagarriak eskuinera garatzeko baliabide teknikoki aurreratuak, “alegia estuasunak zabaltzen dituzten hizkuntz baliabide prepositibo osagarriak”. Eta egilearen iritziz, hauxe da euskalgintzak gaur egun duen “zinezko erronka printzipala”.

Aspaldiko baliabideak

Liburuan planteatzen den bidea ez da berria euskararentzat, dio egileak, izan ere idazle klasikoek aspaldi eskaini zizkiguten hainbat irtenbide prepositibo, gero ahanzturaren putzuan geratu direnak.

Rubiok proposatzen du baliabide horiek errekuperatzea eta berriak sortzea. Horien artean ezen eta ze konpletiboak; zein eta non erlatiboak; ezi konparatiboa; baizik eta, salbu eta

Baliabide berriak

Dena dela, Jesus Rubio ez da konformatzen literatura tradizioarekin: “Komeni zaigun hori, behar dugun hori, gure tradizio literarioan bada, askoz hobe; baina ez bada, asmatu, mailegatu edo antzeratu beharko da!”. Horrela, berak ere hainbat proposamen egiten ditu, euskarak behar dituen preposizioak sortzeko.

• Ordez(-eta). Honek egingo luke -(r)en ordez baliabide pospositiboaren egitekoa. “Hobe edango bagenu ardoa ordez-eta whiskia”.
• Buruz(-eta). Honek egingo luke -(r)i buruz baliabide pospositiboaren egitekoa. “Gaur mintzatuko gara buruz-eta teknologia berriak”.
• Bitartean(-eta). Honek egingo luke -n bitartean baliabide pospositiboaren egitekoa. “Irakaslea klasean geratuko da bitartean-eta delegatua bilerara doan”.
• In. Ingelesetik mailegaturiko preposizio hau osagarri inesiboa aurkezteko erabil liteke. “Aurkitu nuen in Jesus Rubioren Euskararen Garabideak”.
• On. Preposizio hau ere ingelesetik mailegatua da eta erabil daiteke kasu instrumentalean doazen hitz multzoak aurkezteko. “Hau da aldizkari bat on euskal literatura”.
• Tu. Hau ingelesetik eratorria da. “Programa hau zuzenduta dago tu interesatuak an bikoizketa on filmak non interpretazio maila funtsezko elementua den”.
• An. Euskaratik eratorritako preposizio hau kasu inesiboan doazen osagarriak aurkezteko erabiliko da.
• Kin. Hau ere euskaratik eratorria da eta kasu soziatiboan doazen elementuak aurkezteko balio lezake. “Kin maleta bat an eskua”.

Hiru modu euskaraz idazteko

Hau guztiau hobeto ulertzeko, egileak hiru adibide ematen dizkigu, ikus dezagun nola aldatzen den komunikagarritasuna estiloaren arabera:

• Altuberen-eta moduan. “Aukera-irizpide erabat aldakor eta aurreikusgaitza duten izaki (indibidual edo kolektibo) erabakitzaileen arteko erlazioetan erregularitateak aurkitzen saiatzen gareneko zientzi esparru bat da ekonomia”.
• Zubimendiren-eta moduan. “Ekonomia da zientzi esparru bat non saiatzen garen aurkitzen erregularitateak aukera-irizpide erabat aldakor eta aurreikusgaitza duten izaki (indibidual edo kolektibo) erabakitzaileen arteko erlazioetan”.
• Rubioren moduan. “Ekonomia da zientzi esparru bat non saiatzen garen aurkitzen erregularitateak in erlazioak inter izaki erabakitzaileak (indibidual edo kolektiboak) zeinen aukera-irizpideak erabat aldakor eta aurreikusgaitzak ditugun”.

Kritika zorrotzak

Rubiok ez du uste euskararen gaur egungo auziaren analisian jarri behar denik zabarkeria, motibazioa eta kontzientzia bezalako kontzepturik. Horregatik, gogor kritikatzen ditu Txepetx, edo Euskararen Kontseilua, adibidez. “Bide honek Herriaren autoinkulpaziora darama, eta bestalde, epe luzean, derrigorrean euskararen desagerpen estentsibora”.

Euskal hizkuntzalariak ere ederto astintzen ditu: “Gure hizkuntzalariak oro har (…) euskararen klasikoen garabidean pausoak emanez jarraitu beharrean, Axular eta enparauek egindako bidea desibiltzen saiatu dira”. Izen bat ere asmatu du euretariko askorentzat: eiteologoa (euskararen eite eternalean sinetsi eta haren existentzia eta natura sistematikoki aztertzera dedikatzen den filologo-klasea).

Hala ere, ez du inolako etenik proposatzen: “Euskarak behar du, bat-bateko ‘di-da euskara’ren ereduaren ondoan eta horren osagarri, euskara diskurtsibo landuarentzako eredurik, zeinen arabera ideien jarioa esaldi eta osagarrien egituretatik erraztasunez isurtzen ahal izango den, ez saltoka baizik-eta irristatuz, jarraitasun malgu eta potentzialki luze batean”.

Komunikagarritasunaren garrantzia

Baten batek esan lezake arazo hau ez dela garrantzizkoa. Egileak ez ditu gauzak horrela ikusten, “izan ere, epe luzean hizkuntzak beste ekonomi ondasunen antzerakoak baitira. Esan nahi dut, hain zuzen ere inguru batean bi hizkuntza badaude (bertako hiztunek bi hizkuntzak ezagutzen badituzte) eta horietariko batean mezu korapilatsuak kodifikatu zein deskodifikatzea bestean baino esanguratsuki gutxiago kostatzen bada, orduan epe luzean kostu esanguratsuki txikiagoak dituen hizkuntza hori erabiltzen amaituko dela Herria (lehenik halako perpaus korapilatsuagoak beharrezkoagoak diren inguru funtzionaletan eta azkenik inguru guztietan ere)”.

Ez dakit Jesus Rubioren proposamenek arrakasta izango duten, zeren eta erresistentziak eta azken urteotako ohiturak indar handia izan baitezakete, baina etsita nago merezi duela eztabaidatzea eta gogoeta egitea honen inguruan. Ni, behintzat, pozten naiz liburu hau irakurri dudalako eta bihotzez gomendatzen dizuet Sustatuko irakurle guztiei.