Argibide gehiago, ikasteko euroa nola deklinatu

Euroaren bidez adierazi gura izanez gero “neurria” (euro kopurua) leku-denbora kasuetan, mugatu singularrean deklinatu beharra dago.

Urte berrian laster sartuko garela-eta, aspaldi neukan pentsatuta zer edo zer idaztea zelan deklinatu euro berba. Dagoeneko ikusi ditut erabilera batzuk, eta, zoritxarrez, ez dira izan formarik egokienak. Egia esateko, Euskaltzaindiak ez dauka emanda araurik, normala denez, zelan deklinatu euroa, baina ezta zelan deklinatu beste diru-unitateak ere, esate baterako, pezetak, ogerlekoak, duroak… (geroago ikusiko dugu zer edo zertxo eman dutela argitara).

Ohi den legez, problema konpontzeko lehenengo eta behin definitu beharra dago, formulatu beharrra. Hona hemen zertan dagoen problema: azkeneko urteotan, deklinatzeko unitateak (pezetak, euroak, kiloak, metroak…) leku-denbora kasuetan —non, nora, nondik, nongo…— joera bi dira nagusi euskara batuan: bata, mugagabea; bestea, mugatu singularra. Dena zehatzago esateko: problema sortzen da unitateok erabilten ditugunean zer edo zer neurtzeko, neurri bat (unitate-kopurua) adierazteko. Hona hemen aipaturiko deklinabide joera biak adibide bitartez adierazita:

Mugagabean

• Bideoa 6 euroTAN dago salgai.
• Prezioa 6 euroTARA igo da.
• Prezioa 6 euroTATIK jausi da.
• 6 euroTAKO prezioa dauka.

Mugatu singularrean

• Bideoa 6 euroAN dago salgai.
• Prezioa 6 euroRA igo da.
• Prezioa 6 euroTIK jausi da.
• 6 euroKO prezioa dauka.

Baina era biok ezin daitezke ondo egon. Bizkaieraz (eta gipuzkeraz ere bai) forma bat bakarra daukagu zelan deklinatu unitateak: mugatu singularra. Eta hemen aurkeztu dudan marapiloak horixe dauka askabidea.

Euroa unitate berria da euskaraz adierazteko prezioa (neurri bat), baina badauzkagu (martxora arte-edo) beste unitate batzuk: pezetak, ogerlekoak, duroak eta abar. Honekin esan gura dut jakinez gero zelan deklinatu behar den, esate baterako, pezeta, era berean deklinatu behar dela euroa.

Zenbatzaile zehaztuekin

Idatzizko tradizioari dagokionez, datu gutxi daude, baina unitate guzti-guztiak (pezetak, kilometroak…) mugatu singularrean daude deklinatuta (hemen ezin ditut paratu toki ezagatik) zer edo zeren neurria adierazten dutenean. Ahozko tradizioari dagokionez, jakin gura nuke bizkaieraz (eta gipuzkeraz) zein hiztun naturalek (euskaraz eskolatu bakoa, 50 urtez gorakoa eta giro euskaldunekoa) ez duen mugatu singularrean deklinatzen pezeta zer edo zer neurtu behar denean? Honetara:

• Prezioa 1.000 pezetaN dago.
• Prezioa 1.000 pezetaRA igo da.
• Prezioa 1.000 pezetaTIK jaitsi da.
• 1.000 pezetaKO prezioa dauka.

Hau da, pezeta mugatu singularrean deklinatu izan da determinatzailetzat zenbakiren bat erabilita. Eta oraindino halaxe deklinatzen da nagusiki. Eta ez mugagabean (pezetaTAN, pezetaTARA, pezetaTATIK…), gazte euskaraz eskolatutako batzuek egiten dutenez orain. Euskaltzaindiak ere badauka arau bat emanda, “Hiru kiloko haurra, lau hankako mahaia” araua, hartan ere:

“Oinarrian zenbatzaileren bat ageri denean eta adina, prezioa, neurria, pisua, adierazten duten izenlagunak osatzen direnean ere, -ko da hobesten dena. Idatz bedi, hortaz, bi urteko umea, bost liberako egunkaria, hiru kilometroko bidea, hamar metroko garaiera, hiru asteko egonaldia, e.a. Baina -ta- atzizkia erabili beharrekoa izan daiteke zenbaitetan”.

Arau hau, ageri denez, nongo kasurako soilik dago emanda eta determinatzailetzat zenbatzaile zehazturen bat (zenbakia) dauka. Hori dela-eta, araua aplikatuz gero euro unitateari, honelako perpausak izango genituzke, esaterako:

• 6.000 euroKO autoa erosi du.
• Horrek 5.000 euroKO prezioa du.
• 30 euroKO prakak dauzka.

Ikusita euroak nongo kasuan zelan deklinatzen diren (mugatu singularrean) logikoa ere logikoa da beste kasuetan be (non, nora…) deklinatzea mugatu singularrean (beti ere neurtzen bagabiltza):

• Prezioa 8 euroRA igo da.
• Prezioa 8 euroAN dago.
• Prezioa 8 euroTIK 6ra jaitsi da.

Zenbatzaile zehaztugabeekin

Orain arte determinatzailetzat zenbatzaile zehaztuak (zenbakiak) erabili ditut, baina gauza bera esan liteke erabiliz gero zenbaitzaile zehaztugabeak (hainbat, hainbeste, asko, zenbat, makina bat…).

• Autoa zenbat euroAN dago?
• Angulak hainbat euroRA igo dira.
• Angulek euro askoKO prezioa egin dute.

Leku-denborako beste kasuetan ere deklina daiteke euroa mugatu singularrean:

• Hau 100 euroRAINO igo da.
• Hark 10 euroRAINOKO prezioa egin du.

Noiz mugagabean

Erne! Determinatzaile zehaztugabe bidez, sekula ere ez da deklinatzen mugatu singularrean:

• *Zein euroAN (…)
• *Edozein euroAN (…)

Irakurlea, barkatu tokirik eza, eta urte barri on.

Mitxel Kaltzakorta Mentxaka