Kike Amonarriz: eske hau superguaya da

Beste euskara bat asmatzen dihardute gazteek?

Hizkuntzak beti dihardu aldatzen, eta gazte belaunaldi berriek beti eransten diote bere ukitua hizkuntzari. Ez nuke esango beste euskara bat asmatzen dihardutenik, baizik eta egoera soziolinguistikoa eta euskaldungoaren barne egitura erabat aldatu direla azkenaldian. Horrek ekarri du hizkuntzaren baitan sortzea sekula sortu ez diren fenomenoak. Gaur egun, umeen eta gazteen artean, euskaldunen kopurua oso handia da. Baina, era berean, ume eta gazte horiek elebidunak dira, askoren eta askoren gurasoak erdaldunak dira, asko inguru erdaldunean bizi dira, ume eta gazte horiek guztiek telebista euskaraz ikusi dute, irakurri dituzte euskarazko liburuak…; ezagutzen dituzte euskara batua, euren euskalkia eta beste euskalki batzuk… Hor gertatzen ari diren fenomenoak guztiz berriak dira. Bestalde, batetik, badira, jakin arren, euskaraz egiten ez duten gazteak eta, bestetik, euskaraz egin, bai, baina beste modu baten egiten dutenak. Hori zergatik den? Batetik, jaso dituztelako askotariko eragin linguistikoak; bestetik, sortzen ari delako boterearen hizkuntzaren kontrako gazte hizkera bat. Kasu horretan, boteretzat ulertu behar ditugu irakaskuntza eta familia. Iturri asko nahasten dituen hizkera bat da: nahasten du batua, nahasten ditu euskalkiak eta nahasten ditu erdarakadak…

Eta hori ona da?

Beharbada, hor daukagun hutsune larriena da hizkuntzaren sorkuntza hori, adierazkortasuna lortu nahi denean, lokuzioak erabili nahi direnean, esamolde indartsuak erabili nahi direnean, jeneralean, erdarara jotzen dela. Hori interesgarria eta kezkagarria da. Horregatik oso interesgarriak dira, esaterako, Berbeta berua eta horrelako liburuak, berbeta horiek gazteen artean sozializatzeko. Berba egiteko beste modu bat sortzen dihardute gazteek, hortaz. Berba egiteko eta idazteko beste modu bat sortzen dihardute, bai. Orain arte, idazketa modu formala ezagutzen dugu, eta orain, berriz, sortu da idazteko modu informala: bai txateatzerakoan, bai agendetan, bai mezuak telefonoz bidaltzerakoan… Orduan, gazteek gaur egun bi kode dituzte: kode formala eta kode informala, eta biak dauzkate, bai ahoz, baita idatziz ere.

Horrek guztiak erakusten digu euskara normalizatuta dagoela?

Hizkuntza zabaltzearen ondorio da hori. Egin kontu, orain arte herri txikietan euskaraz berba egiten zen oso modu trinkoan. Erdararen eragina oso txikia zen. Orain, berriz, zelanbait esatearren, euskararen ezagupena eta erabilera izugarri zabaldu da, baina dentsitatean galdu egin dugu, eta hor, erdararen eragina eta ditugun hutsuneak nabarmenagoak dira, neurri handi baten, euskarak dituen erreferentzia sinboliko gehienak nekazaritzari dagozkionak direlako. Hain zuzen ere, hor iraun du bizirik euskarak. Baina orain zer gertatzen zaigu? Bada, hiritartu egin garela, baina ez daukagula gaur egungo hiri bati legokiokeen erreferentzia sinbolikorik, eta horiek sortu egin behar dira.

Orduan, hizkuntzaren ikuspuntu batetik, fenomeno berri horiek normalizazioaren kalterako dira?

Ez. Nik uste dut hau beste fase bat dela. Azken baten, berba egiten dena da entzuten denaren eta inguruak ematen duenaren ondorio. Nik orain 40 urte ditut, eta 15 urte nituenean, gazteen artean erabiltzen genuen hizkuntza bakarra, praktikan, erdara zen. Horrek esan nahi du, erabilerari dagokionez, hutsetik abiatu garela euskararen berreskuratze prozesuan. Eta, gainera, egoera minorizatuan, non denak elebidunak garen eta, gainera, erdarak hizkuntza nagusiaren funtzioa betetzen duen. Hortaz, praktikan ia ezinezkoa da hortik erabilera sozial normalizaturik etortzea. Horrek esan nahi du egoera sozializatu anormalean bizi garela oraindik. Kontua da erabilera sozial hori orokortzen den neurrian, umeek eta gazteek duten oinarri linguistikoa gero eta hobea den neurrian, eta erabilera funtzio askotara zabaltzen den neurrian, erabiliko den euskara bera ere hobea izango dela.

Hala ere, askotan kexatzen gara gaur egungo ikastolako neska-mutikoek Leikedostazu, Jo egin dosta, Eske hau superguaya da* eta horrelakoak erabiltzen dituztelako eta euskaraz txarto egiten dutelako.

Trantsizio egoeran gaudela uste dut. Egin kontu gaur egun ume eta gazte guztiek zer entzuten duten. Entzuten dute aditz taula osoa batuaz, aditz taula osoa euskalkian eta beste euskalki batzuetan ere. Orduan, gazteek egin dutena da adostasun linguistikora iritsi. Hori ez da oso larria, baldin eta badakizkite ondo aditz taulak, hau da, momentu baten euskarazko azterketak ondo egiteko gauza baldin badira. Hor daukagu korapilo bat ondo askatu gabea, eta da euskalkien garapenaren kontua. Nire iritziz, une honetan euskalkiak hibrido bihurtzen ari dira, nahasten ari dira, euskalki desberdinetako jendea batzen delako herrietan edo euskalki desberdinetako irakasleak batzen direlako ikastetxeetan, edo euskalki desberdinetako jendea irteten delako telebistan. Garai baten herri bakoitzak bere euskalkia zuen moduan, momentu honetan euskalkien nahasketa egoeran gaude. Nik uste dut etorkizuna nahasketaren bidetik etorriko dela, nahiz eta herri bakoitzak dituen baliabideak ahalik eta gehien ustiatu beharko dituen, betiere ikuspegi irekitik. Esate baterako, Tolosako gazteen artean, gaur egun, ‘Zelan zagoz?’ esatea aberasgarria iruditzen zait. Baliatu behar dugu euskalkiez, baina ateak zabalik.

Kontua da horrelako esamoldeak nahita eginda dauden edo hizkuntza menderatzen ez delako esaten diren.

Hor dago koska. Hori aitortu behar diogu geure buruari. Zelan uztartu hizkera estandarra eta herri hizkerak eta horri zelan eman irtenbidea. Nik defenditu izan dut euskalkien erabilera libreagoa: euskara estandarraren zuzentasuna ahalik eta gehien bermatu behar dugu, bai ahozko hizkeran, baita estandarrean ere, baina kaleko hizkeran joera berriak sortuko zaizkigu, eta joera berri horien zati batzuk argot berri gisa hartu beharko genituzke. Baina arazoa da mugak ez daudela batere garbi.

Deigarria da, zuk aipatu duzun moduan, bizkaierako aditzak erabiltzen hasi direla Tolosako gazteak.

Gipuzkoako edozein herritan galde iezaiezu gazteei ea zer esan nahi duen ZMZ-k, eta esango dizute: ‘Zer moduz?’Eta galde iezaiezu ea zer den ZLZ, eta esango dizute: ‘Zelan zagoz?’

Esaten dut deigarria dela hemen, geure inguruan, sarri entzun izan diegulako batez ere zaharrei-eta, Tolosa inguruko euskara dela garbiena, politena, zuzenena*…

Orain dela 25 urte Tolosan ez zen apenas euskararik egiten. Mito hutsa da hori. Horrek zerikusia dauka garai baten Gipuzkoako burgesia aurrerakoiena Tolosa aldean zegoelako edo administrazioa ere bertan zegoelako eta, orduan, Tolosako euskara zen eredugarria, geroago abadeena izan zen moduan. Boterearen hizkera da eredugarria. Gaur egun ere gauza bera gertatzen da; alegia, euskara txarrena da gazteendako eredugarriena. Zergatik? Hiriburuetakoa edo herri handietakoa zaielako eredugarria, eta herri txikietako euskara on hori berba egiten dutenak konplexuz beteta daude. Hala ere, berriro diot, nire iritziz, gazteak konturatu behar dira hizkuntza oso ondo jakin behar dutela, euskara zuzena, aberatsa eta erregistro askotakoa ikasi eta ondo erabiltzeko gauza izan behar direla.

Bateragarriak dira soziolinguistikaren gaineko ikerketa serioak eta umorea?

Bai, bai. Nire kasuan, gainera, umorea lantzen hasi nintzen ikuspegi euskaltzaletik. Umorea lantzerakoan, hizkuntzaren aldagaia oinarri sendoenetako bat izan da nire kasuan. Gero, gazte hizkeraren gai hau praktikatik sortu zaigu; alegia, umorea lantzerako orduan, askotan baliabideak faltan izan ditugulako eta asmatu behar izan ditugulako eta ereduak sortzen saiatu garelako. Jardun publikorako ere oso lagungarria izan zait umore lanketak eskaini didan eskarmentua, hitzaldi serioak erakargarriagoak izan daitezen.

Zer iritzi daukazu Fermin Muguruzari lehengoan, Madrilen, musika esparrukoek egin zizkioten txistuen gainean?

Horrek erakusten du hemendik kanpo, Katalunia eta Galizia aparte utzita, ez daukagula elkartasungune garrantzitsurik, eta horretan ere sakon hausnartu beharko genuke. Gerra baten, aliantzak oso inportanteak dira; askotan, norberaren indarrak baino askoz ere garrantzitsuagoak. Zoritxarrez, Euskal Herritik kanpo aliantza asko galdu ditugu, eta hori berreskuratzeko dinamikak sortu beharko lirateke; jakina, horretarako baldintzak jarrita.

“Jendeak barre egiteko premia dauka, eta hori ona da”

Bizimodua umore handiagoarekin hartuko bagenu, poziago eta geure buruarekin gusturago biziko ginateke?

Bai, seguruen bai. Ikuspegi baikorra izatea, itxaropenari eustea eta umore puntu bat edukitzea beharrezko dira une zailenetan ere. Izan ere, horrek indarra ematen du.

Eta politikan ere badago tokia umorearendako?

Gaur egun eta hemen, toki txikia dago politikan umorearendako. Agian, gehiago umore beltzarendako beste ezertarako baino.

Euskaldunak serioak garela entzun dugu behin baino gehiagotan. Horrela da?

Hori esaten dute, baina ez dut uste horrela denik. Umore diferentea daukagu euskaldunok, eta umorea, gainera, garatu ere egiten da. Hizkuntzarekin batera dihardugu garatzen umorea. Eta, alde horretatik, ustekabe atsegina izan da ikustea, esate baterako, gure herrian, Tolosan, azken hilabeteotan Leidor zinema hiru aldiz bete dela eta hiruretan euskarazko umorezko antzerkiekin bete dela. Hori gaur egun gertatzea zerbaiten adierazgarri bada. Jendeak barre egiteko premia dauka, eta hori ona da.