Nola hobetu gure euskara esklerotikoa

Behin baino gehiagotan aipatu dugu hemen euskara idatziak komunikazio arazo larriak dituela: aditza oso atzera erabiltzen dugu esaldian, eta galdegai sistema bat darabilgu, zurruna eta arazo asko eragiten dituena.

Gai hau gehien landu duen adituak, Bittor Hidalgok, artikulu bat idatzi du itzultzaileei eskainita, baina denok profita dezakeguna.

Hitzen Ordena Esaldian deritzo Hidalgok Senez aldizkariaren 25. alean argitaratu duen artikuluari. Bertan bi ideia nagusi lantzen ditu egileak:

Aditza ez gehiegi atzeratu

Itzultzaileei eta oro har idazleei egiten die gomendio hau, aditza ez gehiegi atzeratzeko esaldian. “Oraindik da arrunta”, dio Hidalgok, “euskaraz aditza esaldi atzealdean eman behar delako ustea, edota esaldi amaieran, hori balitz bezala euskal joskeraren arima. Eta ez da hala”. Jarraian, bi adibide jartzen ditu, ikus dezagun zein ulertzen den errazago.

Aditza atzean: Ljudskanov traduktologo bulgariarraren eskutik, euskal itzulpengintza ere, beste herrialdeetako itzulpen asko bezala, Jainkoaren hitza galdu edo bestelakotzeko beldurraren menpean eta hitzez hitzeko joera batean sortu zela aitortu behar dugu.

Aditza aurrerago: Ljudskanov traduktologo bulgariarraren eskutik, aitortu behar dugu euskal itzulpengintza ere beste herrialdeetako itzulpen asko bezala sortu zela Jainkoren hitza galdu edo bestelakotzeko beldurraren menpean eta hitzez hitzeko joera batean.

Galdegai lege berria

Galdegai lege berria proposatuko du, Azkuek eta Altubek XIX-XX. mendeen mugan proposatutakoa (galdegaia derrigorrez-edo aditzaren aurreko gunera daramana) gezurra dela esan eta gero. Lege horren arabera, baiezko esaldietan aditza joango da:

• Esaldiko aditz nagusiaren aurre justuan. Galdegai laburreko esaldietan.
• Esaldiko aditz nagusiaren ondorean nonahi. Batez ere esaldi luzexeagoetan edo galdegai luzexeagokoetan.

Pisuzko arrazoiak

Bittor Hidalgok honako arrazoi hauek ematen ditu, proposamen hauek oinarritzeko:

• Aditza esaldi aurrealdean ematea da, esaldi luzeetan, hauen ulergarritasuna bideratzeko modu bakarra testuan.
• Euskarazko tradizio idatziak ez du inoiz bete Azkue-Altuberen galdegai legea, XX. mendean legea apropos bete nahian sortutako testuak arte. Eta kurioski, tradizioko testuok ez ohi dute eragin gaur egunekoek bezalako urlergarritasun arazorik.
• Euskarazko aho erabilera guztia ere, aho batez da aditz aurrera zale, eta idatziak bezain gutxi errespetatzen du galdegai lege kanonikoa.
• Azken arrazoia da aditz atzeratzeek eta galdegai lege betetzeek erabat murrizten dutela euskararen adierazkortasuna. “Nik defendatu nahi dut, esateko, ni Elena naiz bezalako esaldi baten aldean (enfasia izenean) ni naiz Elena ere ondo esaldi jatorra dela euskaraz ideia bertsua adierazteko, are adierazkortasun handiagokoa”.

Klasikoen adibideak

Artikulua da luzea (35 orrialde) bezain mamitsua. Egileak puntuz puntu garatzen ditu goiko proposamenak eta adibide mordoa dakar tradizio idatzitik, ikus dezagun nola klasikoek ez zuten betetzen Azkuek eta Altubek ezarritako legea.

• Likurgok, erakusteko Lazedemoniakoei, zein indar handia zuen usantzak, hartu zituen bi xakur gazte, bi orkume ama batenak, eta sabelaldi batetakoak: eta hetarik bata, usatu zuen bethi ere etxean barrena, kuzinako eta sukhaldeko eltze-plateren artean; eta berriz bertzea hazi zuen kanpoan ihiziko orekin batean. (P. Axular, 1643).
• Ecusirik onec Joseren leyaltasuna, ta doay ederrac, bere contura eman ciozcan echea, ta gauza guztiac; ta bereala ugaritu ciran Joseren escuetan. Onela vici zan Jose bere nagusiaren borondatearen, eta viotzaren jabe, ta bere Jaun jaungoicoak beguiratzen ciola gauza guztietan Aita onaren beguiarecin. (J.B. Aguirre, 1808).
• Iguzki bero batek harrapatzen badu belharra, iduri du batzuetan idorra, hala ez delarik oraino. Sartzen bada barnerat itxurak enganaturik, belhartegian bihurtzen da, berotasuna hartzen du eta gozoa galtzen. Zenbait aldiz ere ikhusi izatu da su hartzen eta etxeak erretzen. (J.P. Duvoisin, 1858).

Gure idazkerak esklerosiak jota ematen du hauenaren ondoan, eta horrek izan lezake zerikusia nola erabiltzen dugun galdegaia. Horregatik, arreta handiz irakurri beharko genuke denok artikulu hau.